ذات الشيئ اى حقيقته و ماهيته . و فى ذات الله اى فى جنب اللّه و لوجه اللّه . و عليم بذات الصدور اى بما فى الصدور او عليم بنفس الصدور . و ذات اليد اى بما فى اليد من المال . و ذات الشيئ : نفس الشيئ . و ذات يوم و ذات ليلة يعنى يكروزى و يك شبى . و همچنين است ذات غداة و ذات العشاء و ذات مرة يعنى يك صبحى و يك شبى و يك بارى . و ذات البين : حالتى كه بر آن مردمان فراهم آمده گرد مىآيند . قوله تعالى : وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ اى حقيقة وصلكم . و ذات التلافيف : روده‌هاى باريك . و ذات الجنب : آماس پردهء جنب . و ذات جمل : آبستن . و ذات الرقاع : نام كوهى و منه غزوة ذات الرقاع . و ذات الريه : آماس شش . و ذات الصدر : آماس پردهء سينه و يا گرد آمدن ريم در فضاى سينه . و ذات الصدور : مضمرات دل . و ذات الكبد : آماس جگر . و ذات النطاقين : لقب اسماء دختر ابى بكر مادر عبد اللّه زبير بدان جهة كه در شب غار نطاق خود را دو پاره كرد و يك پاره را توشه دان و پارهء ديگر را دوال مشك آب آن حضرت صلى اللّه عليه و آله ساخت . و فى ذاته : بشخصه و شخصا . و بالذات : خود او و شخصا . و ذاتا يعنى شخصا . ذات ( z t ) ا . پ . مأخوذ از تازى - روح و نفس و جم و بشين . و وجود و هستى . و حقيقت . و شخص و خود شخص . و اصل و نسب . و نهاد و سرشت و فطرت و آنچه بدان چيزى آفريده شده . و نوع . و جنس . و اصلاح ذات البين كردن : الفت دادن و محبت آوردن در ميان چند نفر . و ذات الرقاع : قسمى از استخاره كه به روى شش تكه كاغذ بر بعضى افعل و بر بعضى لا تفعل نويسند و در زير مصلا گذارند و پس از نماز يكى از تكه‌ها را برداشته اگر افعل باشد خوب و الا بد است . و ذات شريف : شخص شريف . و بد ذات : بد سرشت و بد نفس . و خوش ذات : خوش نفس و نيك سرشت . و ذات داشتن : نجابت و اصالت داشتن . ذاتى ( z ti ) ا و ص . پ . - مأخوذ از تازى - جبلى و خلقى و طبيعى و فطرتى و اصلى و طبيعى . ذاتى ( z tiyy ) ص . ع . عيب ذاتى اى جبلى و خلقى . ذاتيه ( z tiyye ) ص . پ . - مأخوذ از تازى - اصليه و طبيعيه . ذأج ( z 'j ) م . ع . ذأج الماء ذأجا ( از باب فتح و سمع ) : يك دفعه و بتندى سر كشيد آب را . و يا اندك اندك آشاميد آن را . و ذاج الطائر : ذبح كرد آن مرغ را . و ذاج السقاء : پاره كرد آن مشك را . و ذاج الشيئ : سرخ گرديد آن چيز . ذاج ( z jj ) ص . ع . كسى كه باز آمده باشد از سفر . ذاجل ( z jel ) ص . ع . ستمگار . ذاخر ( z xer ) ا و ص . ع . فربه . و يخنى نهنده . و نام مردى . ذادة ( z dat ) ع . ج . ذائد . ذأذاء ( za'z ' ) و ذأذاءة ( za'z at ) ا . ع . ملامت و سرزنش و زجر . ذأذاة ( za'za'at ) م . ع . ذأذأه ذأذأة و ذئذاء : زجر كرد آن را . و ذأذأ فى مشيه : مضطرب و پريشان رفت . ذاذى ( z ziyy ) ا . ع . يك قسم گياهى كه داراى خوشهء درازى است . ذأر ( za'r ) م . ع . ذار الناقة ذأرا ( از باب فتح ) : ذئار ماليد بر پستان آن ماده شتر . ذأر ( za'ar ) م . ع . ذئر ذأرا ( از باب سمع ) : ترسيد و عار داشت . و ذئر عليه : دليرى نمود بر او . و ذئر الرجل : خشم كرد آن مرد . و ذئر الشيئ : ناخوش داشت آن چيز را و رميد و رو گردانيد از آن . و ذئر بالامر : خوى گرفت به آن كار و عادت كرد . و ذئرت المرأة على بعلها : ناسازوارى كرد آن زن با شوى خود و روى گردان شد از وى . ذارع ( z re ' ) ا . ع . خيك خرد شراب . ج : ذوارع . و گز كننده . و اولاد ذارع : سگان و خران . ذاريات ( z riy t ) ا . ع . بادهاى سخت پراكنده كننده . ذأط ( za't ) و ذأطة ( za'tat ) م . ع . ذأطه ذأطا و دأطة ( از باب فتح ) : سخت خفه كرد آن را چنان كه زبانش بيرون افتاد . و ذأط الاناء : پر كرد آوند را . و ذأط الاناء : پر گرديد آوند ( لازم و متعدى ) . و ذأط الشاط و غيرها : ذبح كرد گوسپند و جز آن را . ذاعر ( z 'er ) ص . ع . ترسناك و داراى بيم و ترس . ج : ذعار . ذاعط ( z 'et ) ص . ع . موت ذاعط : مرگ شتاب . ذاغية ( z qiyat ) ا . ع . زن گول سست خويشتن نما و خويشتن‌آرا . ذأف ( za'f ) م . ع . ذاف ذأفا و ذافانا ( از باب فتح ) : بمرد . ذاف ( za'f ) و ذءاف ( zo f ) ا . ع . سرعت موت . ذءاف ( zo f ) ص . ع . موت ذءاف : مرگ شتاب و زود كشنده . ذأفان ( za'f n ) ا . ع . مرگ . و زهر هلاهل . و زود كشنده . ذأفان ( za'af n ) م . ع . ذأف ذأفا